दसरा म्हटला की शस्त्रपूजन, आपट्याची पाने आणि सीमोल्लंघन या परंपरा आठवतात. मराठा इतिहासात विजयादशमीला या धार्मिक रूढींबरोबरच लष्करी जीवनाचाही संदर्भ होता. मात्र, आज दिसणाऱ्या प्रत्येक प्रथेला थेट छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळाशी जोडताना उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींचा काळ आणि स्वरूप लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार, ऐतिहासिक काळात मराठा सरदार विजयादशमीच्या दिवशी सीमोल्लंघन करून नव्या मोहिमांवर निघत असत. पावसाळा संपल्यानंतर प्रवास आणि लष्करी हालचालींसाठी अनुकूल काळ सुरू होत असे. त्यामुळे दसरा हा मोहिमांच्या तयारीचा आणि पुढील वाटचालीचा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात असे.
विजयादशमीचा संबंध विजय आणि शुभारंभाशी जोडला जातो. शस्त्रपूजनातून शस्त्रांबद्दल आदर व्यक्त केला जात असे; सीमोल्लंघन म्हणजे गावाच्या किंवा राज्याच्या सीमा ओलांडून नव्या कामाला सुरुवात करण्याची परंपरा. मराठा सरदारांसाठी या प्रथांना मोहिमेच्या आरंभाचा संदर्भही होता.
सभासद बखरीत दसऱ्यानंतर सैन्य मोहिमेवर निघत असल्याचा उल्लेख असल्याचे सांगितले जाते. बखरी या ऐतिहासिक साधनांचा वापर करताना त्यांची रचना, लेखनकाळ आणि इतर नोंदींशी तुलना लक्षात घेणे आवश्यक असते. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या काळातील प्रत्येक दसरा एकाच ठरावीक पद्धतीने साजरा होत असे, असा निष्कर्ष केवळ एका उल्लेखावरून काढता येत नाही.
छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळातील एका ग्रंथात विजयादशमीच्या सोहळ्याचे वर्णन आढळते. पुढील काळातील साताऱ्याचे छत्रपती प्रतापसिंह महाराज यांच्या रोजनिशीत १८३३ मधील दसऱ्याची नोंद असल्याचा उल्लेखही केला जातो. या नोंदींमधून दसऱ्याच्या परंपरा पुढील काळात कशा सुरू राहिल्या, हे समजण्यास मदत होते; त्या शिवकालीन प्रथांचा थेट पुरावा म्हणून पाहता येत नाहीत.
आजही शस्त्रपूजन आणि सीमोल्लंघनाची परंपरा महाराष्ट्रात पाळली जाते. या रूढींचे धार्मिक महत्त्व आहेच; मराठा इतिहासाच्या संदर्भात त्या लष्करी तयारी, ऋतुमान आणि मोहिमांच्या नियोजनाशीही जोडलेल्या दिसतात.
